کنه سگ و کک سگ: شکل، انتقال به انسان، جدا کردن درست و پیشگیری

تیم پت‌سازه به‌روزرسانی ۲۳ مهر ۱۴۰۵ ۱۲ دقیقه مطالعه

کنه سگ را اگر روی بدنش دیدید، با موچین نوک‌تیز و دستکش، از نزدیک پوست و با کشش آرام و مستقیم جدا کنید؛ کنه را نسوزانید، روغن نزنید و با دست له نکنید. کک و کنه سگ ممکن است بیماری‌هایی را به انسان هم برسانند، پس اگر بعد از گزش کنه تب کردید، به پزشک بروید.

این راهنما برای صاحبان سگ در ایران است: کنه سگ چه شکلی است، آیا به انسان منتقل می‌شود، کک سگ را چطور تشخیص دهید، خانه را چطور پاک‌سازی کنید و پیشگیری را چطور با دامپزشک برنامه‌ریزی کنید. نام دارو یا مقدار آن در این مقاله نمی‌آید؛ انتخاب ضدانگل کار دامپزشکی است که سگ را معاینه کرده است.

کنه سگ به انسان منتقل میشود؟

پاسخ کوتاه: بله، خطر وجود دارد. کنه‌هایی که روی سگ دیده می‌شوند می‌توانند ناقل چند بیماری باشند که انسان را هم مبتلا می‌کنند. طبق راهنمای بیمارستان‌های دامپزشکی VCA، حتی دست زدن به کنهٔ آلوده ممکن است از راه خراش‌های پوست یا مخاط چشم و دهان باعث آلودگی شود. به همین دلیل کنه را هیچ‌وقت با انگشت برهنه له نکنید.

خود کنه نمی‌پرد و پرواز نمی‌کند، اما کنه‌ای که از بدن سگ جدا شده ممکن است روی فرش، تخت یا لباس بماند و بعد به انسان بچسبد. بعد از گردش در پارک، باغ یا طبیعت هم بدن سگ را بگردید، هم لباس و بدن خودتان را.

تب کریمه کنگو و کنه‌ها در ایران

تب کریمه کنگو یک بیماری ویروسی جدی است. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید این بیماری از راه گزش کنه یا تماس با خون و بافت دام آلوده به انسان می‌رسد و در خاورمیانه بومی است. معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی اراک هم در مطلبی دربارهٔ همین بیماری، تماس با کنهٔ آلوده، له کردن کنه روی پوست و تماس با دام آلوده هنگام ذبح را از راه‌های انتقال برشمرده است.

در منابعی که بررسی کردیم، سگ به‌عنوان میزبان اصلی این ویروس نام برده نشده و بیشترین خطر متوجه کسانی است که با دام سروکار دارند، مثل دامداران، کارکنان کشتارگاه و دامپزشکان. با این حال هر کنه‌ای را باید آلودهٔ احتمالی فرض کرد. سگ را در جایی که دام نگهداری یا ذبح می‌شود رها نکنید.

چه زمانی خودتان به پزشک بروید؟

اگر در چند هفته بعد از گزش کنه یا جدا کردن آن، تب یا بثورات پوستی پیدا کردید (توصیهٔ مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا، CDC).
اگر تب ناگهانی، سردرد شدید، درد عضلانی، خون‌دماغ یا کبودی و خونریزی زیر پوست دارید؛ این‌ها از علائمی است که معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی اراک برای تب کریمه کنگو نام برده است. در این حالت معطل نکنید و به نزدیک‌ترین مرکز درمانی یا مرکز بهداشت بروید.
به پزشک بگویید کی و کجا با کنه تماس داشته‌اید و آیا کنه را با دست له کرده‌اید.

علائم خطر: چه وقت سگ را فوراً نزد دامپزشک ببرید

کنه‌ها می‌توانند بیماری‌های خونی را به سگ منتقل کنند و کک‌ها در توله‌ها ممکن است آن‌قدر خون بمکند که کم‌خونی ایجاد شود. این نشانه‌ها صبر برنمی‌دارند:

بی‌حالی شدید، تب، بی‌اشتهایی یا ضعف چند روز بعد از دیدن کنه
لثه‌های رنگ‌پریده یا سفید، به‌ویژه در توله‌ای که کک زیادی دارد
ضعف پاها، ناتوانی در ایستادن یا راه رفتن ناهماهنگ
تنفس سخت، خونریزی از بینی، ادرار تیره یا کبودی روی پوست
تعداد زیادی کنه روی بدن، یا کنه‌ای که در گوش یا نزدیک چشم نشسته و نمی‌توانید با خیال راحت جدا کنید
زخم عفونی، چرکی یا متورم در محل گزش

فهرست کامل‌تر نشانه‌هایی که یعنی «همین حالا دامپزشک» را در راهنمای بیماری های سگ ببینید.

کنه سگ چه شکلیه؟ فرق کنه و کک

کنه حشره نیست و مثل عنکبوت هشت پا دارد. طبق VCA، کنهٔ گرسنه صاف و کوچک است و شبیه یک دانهٔ گیاهی به نظر می‌رسد. وقتی خون می‌خورد، باد می‌کند و کنهٔ مادهٔ سیر ممکن است به حدود ۱۰ تا ۱۲ میلی‌متر برسد و خاکستری یا قهوه‌ای مایل به قرمز شود. کنه‌ها اغلب اطراف گوش‌ها و بین انگشتان پا می‌چسبند.

کک اما حشره‌ای کوچک، قهوه‌ای مایل به قرمز و حدود ۳ میلی‌متر است که سریع لای موها می‌دود و می‌پرد. معمولاً خود کک را کمتر می‌بینید و فضولاتش را بیشتر.

ویژگی	کنه سگ	کک سگ
ظاهر	بیضی، صاف یا باد‌کرده، هشت پا	ریز، باریک، قهوه‌ای مایل به قرمز
اندازه	ریز و صاف قبل از خون‌خواری؛ تا حدود ۱ سانتی‌متر بعد از آن	حدود ۳ میلی‌متر
حرکت	به پوست می‌چسبد و ثابت می‌ماند	تند می‌دود و می‌پرد
جای رایج روی بدن	گوش، گردن، بین انگشتان، زیر بغل	ته دم، شکم، داخل ران، پشت گوش
نشانهٔ اصلی	برآمدگی کوچک که شبیه زگیل است	خارش، دانه‌های سیاه ریز لای مو

کنهٔ چسبیده گاهی با زگیل یا برآمدگی پوستی اشتباه گرفته می‌شود. با نور کافی نگاه کنید: کنه کنار پوست پاهای ریز دارد. اگر مطمئن نیستید، به آن ور نروید و از دامپزشک کمک بگیرید.

جدا کردن کنه از بدن سگ، قدم‌به‌قدم

روش زیر از توصیه‌های VCA و CDC گرفته شده است. اگر سگ آرام نمی‌ماند، یک نفر دیگر او را نگه دارد.

دستکش یک‌بار مصرف بپوشید.
با موچین نوک‌تیز و تمیز یا ابزار مخصوص جدا کردن کنه، کنه را تا جای ممکن نزدیک سطح پوست بگیرید؛ نه از شکم باد‌کرده‌اش.
با فشار آرام و یکنواخت، مستقیم به بیرون بکشید. کنه را نچرخانید و یک‌باره نکشید.
اگر بخشی از دهان کنه در پوست ماند و به‌راحتی با موچین خارج نشد، آن را رها کنید و با سوزن یا ناخن کندوکاو نکنید.
محل گزش را ضدعفونی کنید و دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
کنه را با انگشت له نکنید. آن را در ظرف دربسته با الکل بیندازید یا لای نوار چسب بپیچید و دور بریزید.
تاریخ و جایی را که سگ احتمالاً کنه گرفته یادداشت کنید تا اگر در روزهای بعد بی‌حال شد، به دامپزشک بگویید.

این کارها را هرگز نکنید

سوزاندن کنه با کبریت، فندک یا سیگار
زدن وازلین، روغن، لاک ناخن، بنزین یا الکل روی کنهٔ چسبیده برای «خفه کردن» آن
فشار دادن بدن کنه یا پیچاندنش

به گفتهٔ CDC و VCA، این روش‌ها کنه را تحریک می‌کنند و ممکن است باعث شوند ترشحات آلوده‌اش بیشتر وارد پوست شود.

کک سگ: از کجا میاد و چطور تشخیص بدیم؟

کک معمولاً از تماس با سگ یا گربهٔ دیگر یا از محیطی که تخم و لاروش در آن است به سگ می‌رسد. خاراندن زیاد، ریزش مو و زخم‌های ریز، به‌خصوص نزدیک ته دم، نشانهٔ رایج آن است.

آزمایش دستمال خیس

موهای شکم، داخل ران‌ها و ته دم را کنار بزنید یا با شانهٔ دندانه‌ریز شانه کنید. اگر دانه‌های سیاه شبیه فلفل دیدید، آن‌ها را روی دستمال کاغذی خیس بریزید. طبق VCA، فضولات کک چون از خون هضم‌شده است، روی کاغذ خیس از سیاه به قهوه‌ای و بعد قرمز تغییر رنگ می‌دهد. خاک معمولی این‌طور نمی‌شود.

چرا کک فقط مشکل پوست نیست؟

حساسیت: بعضی سگ‌ها به بزاق کک حساسیت دارند و با چند گزش هم شدید می‌خارند. فرق این خارش با حساسیت غذایی یا محیطی را در مقالهٔ خارش و حساسیت پوستی سگ بخوانید.
کم‌خونی: VCA هشدار می‌دهد خون‌ریزی ناشی از کک در حیوانات آسیب‌پذیر، مثل توله‌ها، می‌تواند شدید باشد. نکات مراقبت از توله را در راهنمای نگهداری توله سگ ببینید.
کرم نواری: سگی که کک دارد احتمالاً کرم نواری هم گرفته است، چون این کرم با بلعیدن کک منتقل می‌شود. نشانه‌ها و پیشگیری را در مقالهٔ انگل روده در سگ ببینید.

کک سگ به انسان منتقل میشود؟

کک سگ معمولاً روی بدن انسان زندگی نمی‌کند، اما ممکن است انسان را هم نیش بزند؛ اغلب اطراف مچ پا و ساق. اگر جای نیش‌ها زیاد، متورم یا عفونی شد، یا کودک یا فرد باردار در خانه دارید، با پزشک مشورت کنید. هم‌زمان سگ و خانه را درمان کنید، وگرنه نیش‌ها برمی‌گردند.

کک و کنه در خانه: پاک‌سازی محیط

مهم‌ترین نکته دربارهٔ کک این است که بیشتر جمعیتش روی سگ نیست. VCA می‌گوید کک‌های بالغی که روی حیوان می‌بینید فقط حدود ۵٪ جمعیت‌اند و ۹۵٪ بقیه به شکل تخم، لارو و شفیره در فرش، تخت حیوان و حیاط زندگی می‌کنند. شفیره‌ها ممکن است هفته‌ها تا ماه‌ها منتظر بمانند و بعد بیرون بیایند؛ برای همین آلودگی گاهی بعد از چند هفته دوباره برمی‌گردد.

فرش، مبل، گوشه‌های اتاق، زیر تخت و صندلی ماشین را مرتب جاروبرقی بکشید و کیسه یا مخزن جارو را بیرون از خانه خالی کنید.
تخت، پتو و روکش‌هایی که سگ روی آن‌ها می‌خوابد را با آب داغ بشویید؛ VCA این کار را بخشی اصلی کنترل کک می‌داند.
همهٔ سگ‌ها و گربه‌های خانه باید هم‌زمان زیر نظر دامپزشک درمان شوند. به گفتهٔ VCA، بعد از یک آلودگی ممکن است لازم باشد درمان تا ۳ تا ۶ ماه ادامه پیدا کند.
برای کنه، جای خواب سگ، درزهای دیوار و اطراف در ورودی حیاط را نگاه کنید. چمن و علف‌های حیاط را کوتاه نگه دارید.
سم‌پاشی خانه یا حیاط را بدون مشورت انجام ندهید؛ بعضی سموم برای گربه، پرنده، ماهی آکواریوم و کودکان خطرناک‌اند.

وقتی سگ زیاد مو می‌ریزد، جمع کردن موی روی مبل و صندلی ماشین هم بخشی از نظافت خانه است. ابزارهایی مثل رولر موگیر قابل شست‌وشو یا دستکش جمع‌آوری مو در دستهٔ لوازم نظافت و نگهداری پت‌سازه برای همین کار ساخته شده‌اند. صادقانه بگوییم: این وسایل کک و کنه را از بین نمی‌برند و جای جاروبرقی، شستن با آب داغ و درمان دامپزشکی را نمی‌گیرند. پت‌سازه هیچ محصول ضدکک یا ضدکنه‌ای نمی‌فروشد.

ضد کک سگ و پیشگیری از کنه با کمک دامپزشک

محصولات ضد کک و کنه به شکل‌های مختلفی مثل قطرهٔ پشت گردن، قلاده، قرص، اسپری و شامپو وجود دارند. VCA می‌گوید بیشترشان هر ماه یا هر سه ماه یک بار استفاده می‌شوند، اما انتخاب نوع و فاصله باید با دامپزشک باشد. دامپزشک وزن، سن، بارداری یا شیردهی، بیماری‌های قبلی، سبک زندگی سگ و حیوانات دیگر خانه را در نظر می‌گیرد.

مراقب گربه‌ها باشید: طبق VCA، بعضی محصولات ضدکک سگ برای گربه سمی‌اند. هیچ‌وقت محصول سگ را روی گربه نزنید و اگر گربه در خانه دارید، حتماً به دامپزشک بگویید؛ گربه ممکن است با لیسیدن یا تماس نزدیک با سگی که تازه قطره خورده هم در معرض باشد.
محصول را از منبع مطمئن بگیرید: برای کم کردن خطر محصول تقلبی یا تاریخ‌گذشته، از دامپزشک بپرسید محصول را از کجا تهیه کنید و تاریخ انقضا را بررسی کنید.
دربارهٔ حمام بپرسید: بعضی محصولات موضعی ممکن است با حمام زودهنگام کم‌اثر شوند. زمان‌بندی درست شست‌وشو را در راهنمای حمام سگ ببینید و با دامپزشک هماهنگ کنید.
بعد از هر گردش بدن را بگردید: گوش‌ها، گردن، زیر قلاده، زیر بغل و بین انگشتان. برای برنامهٔ پیاده‌روی امن‌تر، مقالهٔ پیاده‌روی و تحرک سگ را بخوانید.
در سفر و طبیعت بیشتر دقت کنید: باغ، جنگل، مرتع و جاهایی که گوسفند و گاو نگهداری می‌شود محل رایج کنه‌اند. پیش از سفر، دربارهٔ پیشگیری با دامپزشک صحبت کنید.

داروهای خانگی، سرکه، روغن‌های گیاهی یا محصولات ضدحشرهٔ انسانی را به‌جای ضدانگل استفاده نکنید. بعضی از آن‌ها برای سگ یا گربه سمی‌اند و کک را هم ریشه‌کن نمی‌کنند. برای مرور همهٔ موضوعات سلامت، سری به دستهٔ بیماری و سلامت سگ ها بزنید.

سوالات متداول درباره کنه و کک سگ

سگ آپارتمانی هم کک و کنه می‌گیرد؟

بله، کمتر از سگی که در حیاط یا باغ زندگی می‌کند، اما ممکن است. پارک، چمن، تماس با سگ یا گربهٔ دیگر، راه‌پله و حتی مهمانی که حیوان دارد می‌تواند راه ورود کک و کنه باشد. برنامهٔ پیشگیری را بر اساس سبک زندگی سگ با دامپزشک تنظیم کنید.

اگر سر کنه در پوست سگ ماند چه کنم؟

اگر به‌راحتی با موچین خارج نشد، آن را رها کنید و فقط محل را تمیز نگه دارید. CDC می‌گوید بدن معمولاً باقی‌ماندهٔ دهان کنه را با گذشت زمان بیرون می‌راند. اگر محل گزش قرمز، داغ، متورم یا چرکی شد، سگ را نزد دامپزشک ببرید.

کنه سگ و گربه یکی است؟

گربه‌ها هم ممکن است کک و کنه بگیرند و حیوانات یک خانه معمولاً آلودگی را به هم می‌دهند. اما درمانشان یکی نیست؛ بعضی محصولات سگ برای گربه سمی‌اند. هر حیوان را جداگانه به دامپزشک معرفی کنید.

کک سگ را چگونه از بین ببریم؟

با سه کار هم‌زمان: درمان همهٔ حیوانات خانه با محصولی که دامپزشک انتخاب می‌کند، پاک‌سازی محیط با جاروبرقی و شستن با آب داغ، و ادامه دادن برنامه تا چند ماه. درمان فقط خود سگ، بدون پاک‌سازی خانه، معمولاً به برگشت کک منجر می‌شود.

شامپو یا اسپری ضد کک و کنه را خودم بخرم؟

بهتر است نه. محصولات مختلف برای وزن و سن مشخصی ساخته شده‌اند، بعضی برای توله یا سگ باردار مناسب نیستند و بعضی برای گربه خطرناک‌اند. نوع محصول و فاصلهٔ استفاده را از دامپزشک بگیرید.

کنه را برای دامپزشک نگه دارم؟

اگر بخواهید، کنه را در ظرف دربسته با الکل نگه دارید و تاریخ را روی آن بنویسید. اگر سگ در روزهای بعد بی‌حال شد یا تب کرد، این اطلاعات به دامپزشک کمک می‌کند.

منابع

جمع‌بندی: قدم بعدی

کنه سگ را با موچین و دستکش، آرام و مستقیم جدا کنید و هرگز نسوزانید یا له نکنید. کک را با آزمایش دستمال خیس تشخیص دهید و یادتان باشد بیشتر جمعیتش در خانه است. اگر سگ بعد از کنه بی‌حال شد یا لثه‌هایش رنگ‌پریده بود، فوراً دامپزشک؛ و اگر خودتان بعد از تماس با کنه تب کردید، فوراً پزشک.

قدم بعدی: همین هفته از دامپزشک یک برنامهٔ پیشگیری از کک و کنه متناسب با وزن و سبک زندگی سگتان بگیرید و اگر گربه هم دارید، حتماً به او بگویید.