عقیم سازی سگ نر و ماده: مزایا، عوارض، بهترین زمان و مراقبت

عقیم سازی سگ یعنی جراحی‌ای که با برداشتن تخمدان‌ها (و معمولاً رحم) در سگ ماده یا هر دو بیضه در سگ نر، سگ را برای همیشه نابارور می‌کند. این جراحی رایج است و بیهوشی کامل می‌خواهد. مزایای مهمی دارد، اما زمان مناسبش، به‌ویژه در نژادهای بزرگ، محل بحث است و باید با دامپزشک تعیین شود.

در این مطلب توضیح می‌دهیم عقیم‌ سازی سگ نر و ماده چگونه انجام می‌شود، چه سودها و خطرهایی دارد، پژوهش‌های تازه دربارهٔ زمان آن چه می‌گویند و بعد از جراحی چه مراقبت‌هایی لازم است. پرسش‌های مذهبی و حقوقی در این مطلب بررسی نشده‌اند.

عقیم سازی سگ یعنی چه؟

عقیم‌ سازی نام عمومی جراحی‌ای است که توانایی تولیدمثل را از بین می‌برد. به انگلیسی به عقیم‌ سازی سگ ماده spay و به عقیم‌سازی سگ نر neuter یا castration می‌گویند. در فارسی به عقیم کردن سگ نر «اخته کردن» هم گفته می‌شود.

چون اندام‌های تولیدمثل برداشته می‌شوند، این کار برگشت‌پذیر نیست. پس اگر برنامهٔ سنجیده‌ای برای جفت‌گیری دارید، پیش از جراحی با دامپزشک صحبت کنید.

موضوع	سگ ماده	سگ نر
چه چیزی برداشته می‌شود	تخمدان‌ها و معمولاً رحم؛ گاهی فقط تخمدان‌ها	هر دو بیضه
محل برش	شکم، زیر ناف	برش کوچک در ناحیهٔ کیسهٔ بیضه
ورود به حفرهٔ شکم	بله	معمولاً نه
بازگشت به فعالیت عادی	حدود ۵ تا ۱۴ روز، بسته به منبع و دستور دامپزشک

عقیم سازی سگ ماده چگونه است؟

طبق بیمارستان‌های VCA، دامپزشک ابتدا سگ را معاینه می‌کند و معمولاً پیش از بیهوشی آزمایش خون می‌گیرد. بعد یک کاتتر در رگ گذاشته می‌شود، سگ بیهوش می‌شود و برای تنفس، لوله‌ای در نای او قرار می‌گیرد.

جراح برشی در شکم، زیر ناف، ایجاد می‌کند. در روش رایج (اواریوهیسترکتومی) تخمدان‌ها و رحم هر دو برداشته می‌شوند. بعضی دامپزشکان فقط تخمدان‌ها را برمی‌دارند (اواریکتومی). انتخاب روش با جراح است.

دستورهای پیش از جراحی، از جمله ساعت قطع غذا و آب، را دقیقاً از همان کلینیک بگیرید و اجرا کنید؛ این دستورها ممکن است بسته به سن و شرایط سگ متفاوت باشد.

عقیم سازی سگ نر چگونه است؟

در عقیم‌سازی سگ نر، طبق VCA، هر دو بیضه از طریق برش کوچکی در ناحیهٔ کیسهٔ بیضه خارج می‌شوند. معاینه، آزمایش پیش از بیهوشی و بیهوشی کامل مشابه جراحی ماده است.

به گفتهٔ AKC، نرها معمولاً زودتر حالشان بهتر می‌شود، چون برش کوچک‌تر است و جراحی وارد شکم نمی‌شود. با این حال محدودیت فعالیت و محافظت از محل بخیه برای نرها هم لازم است.

 

مزایای عقیم‌ سازی سگ

در سگ ماده (طبق VCA):

• پیشگیری از پیومترا، عفونت رحمی که می‌تواند کشنده باشد.
• کاهش خطر سرطان پستان؛ VCA می‌گوید در ماده‌هایی که پیش از اولین فحلی عقیم می‌شوند، احتمال سرطان پستان کمتر از ۰٫۵٪ است.
• پایان دورهٔ فحلی و بارداری ناخواسته، و پیشگیری از سرطان‌های تخمدان و رحم و بارداری کاذب.

اگر سگ‌تان عقیم نشده، نشانه‌ها و خطرهای دوره فحلی سگ ماده را بشناسید. زایمان هم برای مادر بی‌خطر نیست؛ مراحل و مشکلات آن را در راهنمای بارداری و زایمان سگ آورده‌ایم.

در سگ نر (طبق VCA):

• از بین رفتن خطر سرطان بیضه، که VCA آن را دومین سرطان شایع در سگ‌های نر عقیم‌نشده می‌داند.
• کاهش خطر بیماری‌های پروستات.
• کاهش رفتارهای هورمونی مثل سوار شدن و علامت‌گذاری با ادرار، برخی انواع پرخاشگری و پرسه‌زنی که در شهر خطر تصادف دارد.

VCA همچنین می‌گوید سگ‌های عقیم‌شده، نر و ماده، به‌طور کلی عمر طولانی‌تری دارند. عقیم‌سازی اما شخصیت سگ یا رفتارهایی را که با تربیت شکل گرفته‌اند عوض نمی‌کند. اگر هنوز سگ نگرفته‌اید، اثر عقیم‌سازی بر انتخاب جنس را در مقایسه سگ نر و ماده ببینید.

عوارض و خطرهای عقیم‌ سازی سگ

عقیم‌سازی جراحی روتینی است، اما بی‌خطر مطلق نیست. خطرهایی که منابع معتبر نام برده‌اند:

• بیهوشی: VCA می‌گوید در هر بیهوشی، احتمال عارضهٔ جدی و حتی مرگ همیشه وجود دارد؛ معاینه و آزمایش پیش از جراحی برای کم کردن همین خطر است.
• اضافه‌وزن: سوخت‌وساز بعد از عقیم‌سازی کم می‌شود، اما به تعبیر VCA چاقی نتیجهٔ غذای زیاد و تحرک کم است و قابل پیشگیری است.
• بی‌اختیاری ادرار: در ماده‌های عقیم‌شده ممکن است رخ دهد و بیشتر در ماده‌های میانسال و مسن دیده می‌شود.
• مشکلات مفصلی در نژادهای بزرگ: عقیم‌سازی سگ‌های نژاد بزرگ پیش از کامل شدن رشد استخوان، با خطر بیشتر پارگی رباط صلیبی (آسیب زانو) همراه دانسته شده است.
• برخی سرطان‌ها در بعضی نژادها: پژوهش‌هایی که در بخش بعد آمده، در بعضی نژادهای بزرگ ارتباطی میان عقیم‌سازی و خطر بیشتر برخی سرطان‌ها دیده‌اند.
• ترس از صدا: VCA می‌گوید عقیم‌سازی پیش از بلوغ ممکن است با بعضی رفتارها مثل ترس از صدا ارتباط داشته باشد.
• عوارض خود جراحی: عفونت، تورم یا باز شدن بخیه، که بیشتر با لیسیدن و تحرک زیاد رخ می‌دهد.

بهترین زمان عقیم سازی سگ؛ پژوهش‌ها چه می‌گویند؟

سال‌ها عقیم‌سازی در سال اول زندگی روال بود. امروز منابع معتبر یک عدد ثابت برای همهٔ سگ‌ها نمی‌دهند و جثه و نژاد را مهم می‌دانند.

منبع	آنچه می‌گوید
بیمارستان‌های VCA	عقیم‌سازی ماده پیش از اولین فحلی از سرطان پستان محافظت می‌کند و بهبودی سریع‌تری دارد؛ اما شواهد تازه از عقب انداختن جراحی در نژادهای بزرگ حمایت می‌کند.
هارت و همکاران، دانشگاه کالیفرنیا دیویس (۲۰۲۰)	در نژادهای کوچک افزایش خطر مشکلات مفصلی دیده نشد؛ در بعضی نژادهای بزرگ، عقیم‌سازی زودهنگام با مشکلات مفصلی و برخی سرطان‌ها همراه بود.
بنیاد سلامت سگ AKC	به تأخیر انداختن عقیم‌سازی، به‌ویژه در سگ‌های متوسط تا غول‌پیکر، می‌تواند خطر مشکلات مفصلی و برخی سرطان‌ها را کم کند؛ پیش از جراحی دربارهٔ خطرهای نژاد سگ‌تان از دامپزشک بپرسید.

پژوهش دانشگاه کالیفرنیا دیویس دقیقاً چه یافت؟

این پژوهش در سال ۲۰۲۰ در مجلهٔ Frontiers in Veterinary Science منتشر شد و پرونده‌های بیمارستان دامپزشکی این دانشگاه را در ۳۵ نژاد بررسی کرد. نویسندگان می‌گویند نژادهای کوچک مثل شیواوا، مالتیز، پامرانین، پاگ، شیتزو، یورکشایر تریر و پودل توی با عقیم‌سازی افزایش خطر مشکلات مفصلی نشان ندادند.

در مقابل، در ژرمن شپرد نر، عقیم‌سازی پیش از شش‌ماهگی، در شش تا یازده ماهگی و در یک تا دو سالگی به ترتیب با خطر ۱۹، ۱۸ و ۹ درصدی یک یا چند مشکل مفصلی همراه بود. نکات مراقبتی این نژاد را در معرفی سگ ژرمن شپرد ببینید.

در سگ گلدن رتریور ماده، عقیم‌سازی در هر سنی با خطر دو تا چهار برابری یک یا چند سرطان بررسی‌شده نسبت به ماده‌های عقیم‌نشده همراه بود. اگر نژاد سگ‌تان مستعد مشکلات مفصلی است، علائم دیسپلازی سگ را هم بشناسید.

این نتایج را چطور بخوانیم؟

• این پژوهش گذشته‌نگر است و از پرونده‌های یک بیمارستان دانشگاهی آمده؛ ارتباط را نشان می‌دهد، نه لزوماً علت را.
• خود نویسندگان می‌گویند تعداد نژادهای بررسی‌شده در برابر همهٔ نژادهای ثبت‌شده کم است؛ برای سگ‌های مخلوط و نژادهای بررسی‌نشده نمی‌توان مستقیم نتیجه گرفت.
• عقب انداختن جراحی در ماده هم هزینه دارد: فحلی‌های بیشتر، ماندن خطر پیومترا و از دست رفتن اثر محافظتی عقیم‌سازی پیش از اولین فحلی بر سرطان پستان.
• در نر عقیم‌نشده هم علامت‌گذاری، پرسه‌زنی و احتمال فرار برای رسیدن به ماده فحل را باید مدیریت کرد.

نتیجه این است که «بهترین زمان» برای سگ کوچک آپارتمانی و سگ بزرگ نگهبان حیاط یکسان نیست. نژاد، جثهٔ بزرگسالی، جنس، سلامت، و امکان شما برای مدیریت فحلی یا جدا نگه داشتن سگ‌ها را با دامپزشک مرور کنید و تصمیم را به او بسپارید. اگر سگ ماده در فحلی است، دربارهٔ زمان جراحی هم از دامپزشک راهنمایی بگیرید.

مراقبت بعد از عقیم‌ سازی سگ

طبق AKC، در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول سگ ممکن است خواب‌آلود، گیج، بی‌حال، ناله‌کن یا دچار تهوع باشد. کم‌اشتهایی در ۱۲ ساعت اول طبیعی است. او را در جای آرام، دور از بچه‌ها و حیوانات دیگر نگه دارید.

• آب و غذا: اول کمی آب بدهید و وعده‌های کوچک‌تر بدهید تا تهوع کمتر شود.
• تحرک: فقط پیاده‌روی کوتاه با قلاده برای دستشویی، در ابتدا پنج تا ده دقیقه؛ بدون دویدن، پریدن، بازی خشن و بالا و پایین رفتن از پله. VCA بازگشت به فعالیت عادی را ۵ تا ۱۰ روز بعد و AKC دورهٔ بهبودی را ۱۰ تا ۱۴ روز می‌داند؛ دستور دامپزشک خودتان ملاک است.
• آپارتمان: دسترسی به مبل و تخت را ببندید و در ساختمان بی‌آسانسور، راه جابه‌جایی سگ را از قبل با دامپزشک هماهنگ کنید. یک اتاق یا فضای کوچک محصور هم کمک می‌کند.
• قلاده محافظ (کُن): تا جوش خوردن کامل زخم، معمولاً ۱۰ تا ۱۴ روز، روی سر سگ بماند تا بخیه را لیس نزند. پت‌سازه کُن یا دارو نمی‌فروشد؛ آن را از کلینیک بگیرید.
• بخیه: بسیاری از دامپزشکان بخیهٔ جذبی به کار می‌برند؛ اگر بخیه یا منگنهٔ بیرونی دارد، معمولاً ۱۰ تا ۱۴ روز بعد برداشته می‌شود.
• حمام و آب: تا اجازهٔ دامپزشک، حمام و شنا ممنوع است و محل زخم باید خشک و تمیز بماند.
• دارو: فقط داروهایی را بدهید که دامپزشک تجویز کرده؛ هیچ مسکن انسانی به سگ ندهید.

هر روز محل بخیه را نگاه کنید. به گفتهٔ AKC، زخم سالم بسته و نسبتاً خشک است و تورم، ترشح یا قرمزی رو به افزایش ندارد.

علائم خطر بعد از عقیم‌سازی؛ همان روز با دامپزشک تماس بگیرید

• تنفس دشوار یا بی‌حالی شدید
• خونریزی قابل‌توجه از محل بخیه یا از ناحیهٔ تناسلی ماده
• تورم ناگهانی زیر محل برش
• قرمزی، تورم یا ترشح زیاد، بوی بد، یا باز شدن بخیه
• استفراغ یا اسهال ادامه‌دار
• نخوردن غذا یا ننوشیدن آب بعد از ۲۴ ساعت اول

تغذیه و وزن سگ بعد از عقیم‌سازی

نیاز انرژی سگ بعد از عقیم‌سازی معمولاً کم می‌شود. اگر همان مقدار قبلی را بدهید، وزن کم‌کم بالا می‌رود. روش تعیین سهم روزانه بر اساس برچسب غذا، وضعیت بدن و نظر دامپزشک را در مقدار غذای روزانه سگ و راه تشخیص و کنترل اضافه‌وزن را در راهنمای چاقی سگ بخوانید.

هر ماه دنده‌ها و کمر سگ را لمس کنید و وزنش را بنویسید. بعد از پایان دورهٔ نقاهت، تحرک روزانه را هم تدریجی به حالت قبل برگردانید.

عقیم‌سازی رایگان و عقیم‌سازی سگ‌های ولگرد

اگر دنبال عقیم‌سازی رایگان یا کم‌هزینه هستید، یا سگ ولگردی در محله‌تان هست که می‌خواهید عقیم شود، از شهرداری محل و کلینیک‌های دامپزشکی شهرتان بپرسید که آیا برنامه‌ای در جریان است و شرایطش چیست. این برنامه‌ها در هر شهر و هر زمان متفاوت‌اند و ما دربارهٔ آن‌ها ادعایی نداریم. هرگز خودتان سگ ولگرد را بدون همکاری دامپزشک یا گروه مسئول نگیرید؛ خطر گاز گرفتن دارد.

سوالات متداول دربارهٔ عقیم سازی سگ

عقیم سازی سگ به انگلیسی چه می‌شود؟

عقیم‌سازی سگ ماده spay و عقیم‌سازی سگ نر neuter یا castration نامیده می‌شود. neutering گاهی برای هر دو جنس هم به کار می‌رود.

آیا سگ بعد از عقیم‌ سازی حتماً چاق می‌شود؟

نه. سوخت‌وساز کم می‌شود، اما چاقی با تنظیم مقدار غذا و تحرک کافی قابل پیشگیری است.

آیا عقیم‌سازی رفتار سگ را کاملاً عوض می‌کند؟

نه. رفتارهای هورمونی مثل علامت‌گذاری، سوار شدن و پرسه‌زنی در بسیاری از سگ‌ها کم می‌شود، اما شخصیت سگ و عادت‌هایی که با تربیت شکل گرفته‌اند سر جایشان می‌مانند.

بهتر است سگ ماده قبل از عقیم‌سازی یک بار توله بیاورد؟

منابعی که بررسی کردیم چنین توصیه‌ای ندارند. VCA عقیم‌سازی پیش از اولین فحلی را برای کاهش خطر سرطان پستان مفید می‌داند؛ زمان دقیق را با دامپزشک و با توجه به نژاد و جثه تعیین کنید.

بهبودی بعد از عقیم‌سازی چند روز طول می‌کشد؟

بیشتر سگ‌ها طبق VCA ۵ تا ۱۰ روز بعد به فعالیت عادی برمی‌گردند و AKC دورهٔ کامل بهبودی را ۱۰ تا ۱۴ روز می‌داند. نرها معمولاً کمی زودتر بهتر می‌شوند.

 

منابع

• VCA Animal Hospitals — Spaying in Dogs
• VCA Animal Hospitals — Neutering in Dogs
• Hart BL, Hart LA, Thigpen AP, Willits NH (2020) — Assisting Decision-Making on Age of Neutering for 35 Breeds of Dogs, Frontiers in Veterinary Science
• AKC Canine Health Foundation — What is the Best Age to Spay/Neuter Your Dog? It Depends
• American Kennel Club — Dog Spay and Neuter Recovery: What to Expect After Surgery

جمع‌بندی: تصمیم دربارهٔ عقیم‌سازی را با دامپزشک بگیرید

عقیم‌ سازی از بارداری ناخواسته، پیومترا و سرطان بیضه جلوگیری می‌کند و خطر سرطان پستان و برخی رفتارهای هورمونی را کم می‌کند. در مقابل، بیهوشی، احتمال اضافه‌وزن و بی‌اختیاری ادرار و در بعضی نژادهای بزرگ، ارتباط عقیم‌سازی زودهنگام با مشکلات مفصلی و برخی سرطان‌ها را هم باید در نظر گرفت.

قدم بعدی: نژاد، جثهٔ بزرگسالی و شرایط زندگی سگ‌تان را یادداشت کنید و در ویزیت بعدی از دامپزشک بخواهید زمان مناسب را برای همین سگ توضیح دهد. برای آشنایی با نشانه‌های هشدار دیگر، راهنمای بیماری های سگ و همهٔ مطالب دستهٔ بیماری و سلامت سگ‌ها را ببینید.