آیا گاز گرفتن گربه خطرناک است؟

بله، گاز گرفتن گربه می‌تواند خطرناک باشد؛ چون دندان‌های نازک گربه باکتری را به عمق پوست می‌رساند و در ایران خطر هاری هم وجود دارد. همین حالا زخم را حدود ۱۵ دقیقه با آب و صابون بشویید و در همان روز به پزشک یا مرکز بهداشت بروید، به‌خصوص اگر گربه خیابانی یا ناشناس بوده است.

این راهنما برای کسی است که همین الان گاز یا چنگ خورده، و برای صاحبان گربه‌ای که می‌خواهند بدانند چرا گربه‌شان گاز می‌گیرد و چطور جلوی آن را بگیرند.

همین حالا چه کنیم؟ کمک‌های اولیه بعد از گاز گرفتن یا چنگ گربه

این مراحل جای ویزیت پزشک را نمی‌گیرند، اما خطر عفونت و هاری را کم می‌کنند:

1. شستن فوری و طولانی: زخم را زیر آب روان با آب و صابون بشویید. سازمان جهانی بهداشت برای هر گاز یا چنگی که ممکن است از حیوان مشکوک به هاری باشد، شستن کامل دست‌کم ۱۵ دقیقه را توصیه می‌کند. زخم را محکم نسابید؛ فقط بگذارید آب و کف صابون آن را بشوید.
2. بند آوردن خونریزی: با یک پارچه یا گاز تمیز چند دقیقه روی زخم فشار ملایم بدهید.
3. ضدعفونی ملایم اطراف زخم: بعد از شستن، پوست اطراف زخم را با یک ضدعفونی‌کننده معمول تمیز کنید.
4. پانسمان سبک: روی زخم یک پانسمان تمیز و استریل بگذارید. زخم عمیق را خودتان محکم نبندید و به هم نچسبانید.
5. مراجعه در همان روز: به پزشک، درمانگاه یا مرکز بهداشت نزدیک بروید و بگویید گربه صاحب‌دار بوده یا خیابانی، واکسن هاری داشته یا نه، و آخرین بار کی واکسن کزاز زده‌اید.
6. اطلاعات گربه را نگه دارید: اگر گربه صاحب‌دار است، مشخصات صاحب و کارت واکسن آن را بگیرید. اگر خیابانی است، محل و ظاهر آن را به خاطر بسپارید. به گربه آسیب نزنید و آن را فراری ندهید؛ وضعیت حیوان برای تصمیم کادر درمان مهم است.

چه زمانی فوراً به پزشک یا مرکز بهداشت بروید؟

در این موارد منتظر دیدن علائم عفونت نمانید و همان روز، و اگر شدید است همان ساعت، مراجعه کنید:

• گربه خیابانی، ناشناس، رفتار غیرعادی داشته یا وضعیت واکسن هاری آن معلوم نیست؛ حتی اگر فقط خراشی بوده که پوست را باز کرده است.
• گاز روی دست و انگشت‌ها، به‌ویژه روی مفصل یا بند انگشت، یا روی صورت، سر و گردن باشد.
• زخم عمیق و سوراخی است، یا خونریزی با فشار دادن بند نمی‌آید.
• آخرین واکسن کزاز خود را به خاطر ندارید.
• دیابت دارید، ایمنی بدنتان ضعیف است، باردار هستید، یا فرد گازگرفته کودک یا سالمند است.
• قرمزی رو به گسترش، خط‌های قرمز روی پوست، چرک، تورم زیاد، تب یا لرز دارید.
• انگشت یا مچ را نمی‌توانید راحت خم کنید یا مفصل داغ و متورم شده است.

کلیولند کلینیک توصیه می‌کند برای گاز گرفتن گربه ظرف ۸ ساعت به پزشک مراجعه کنید. اگر دیرتر متوجه شدید، باز هم مراجعه کنید؛ برای ارزیابی هاری هیچ‌وقت «دیر شده» فرض نکنید.

چرا گاز گرفتن گربه خطرناک‌تر از ظاهرش است؟

زخم گاز گربه معمولاً کوچک به نظر می‌رسد، اما دندان‌های نیش گربه نازک و تیز مثل سوزن‌اند. آن‌ها باکتری‌های دهان گربه را به عمق بافت، و گاهی تا نزدیک تاندون و مفصل، می‌رسانند و سطح زخم زود بسته می‌شود؛ یعنی باکتری زیر پوست محبوس می‌ماند.

به همین دلیل گاز گربه، به‌خصوص روی دست، زودتر از بسیاری از زخم‌ها عفونی می‌شود. کلیولند کلینیک به نقل از یک مطالعه می‌نویسد حدود ۳۰٪ از افرادی که برای گاز گربه روی دست مراجعه کرده بودند، در نهایت بستری شدند. پس «کوچک بودن زخم» دلیل خوبی برای مراجعه نکردن نیست.

بیماری‌ها و عوارضی که با گاز یا چنگ گربه منتقل می‌شوند

عارضه	چطور منتقل می‌شود	چه باید کرد
عفونت باکتریایی زخم	باکتری‌های دهان و پنجه گربه؛ علائم گاهی ظرف چند ساعت تا یکی دو روز	شستن فوری، مراجعه همان روز؛ تصمیم درباره دارو فقط با پزشک
هاری	بزاق گربه آلوده از راه گاز، خراش یا لیسیدن زخم باز	شستن ۱۵ دقیقه‌ای و مراجعه فوری به مرکز بهداشت برای ارزیابی
کزاز	ورود باکتری کزاز به زخم عمیق یا آلوده	بررسی وضعیت واکسن کزاز توسط پزشک
بیماری خراش گربه	بیشتر خراش بچه گربه یا گربه کک‌دار؛ گاهی گاز یا لیسیدن زخم	اگر ۱ تا ۳ هفته بعد غدد لنفاوی متورم یا تب شد، به پزشک بگویید

هاری؛ خطری که نباید دست‌کم گرفت

هاری یک بیماری ویروسی است که در ایران هنوز ریشه‌کن نشده است. بیشتر موارد هاری انسانی در جهان از سگ است، اما گربه هم می‌تواند ناقل آن باشد. به گفته سازمان جهانی بهداشت، وقتی علائم هاری ظاهر شود بیماری تقریباً همیشه کشنده است؛ ولی اقدام درمانی پس از تماس، اگر زود و کامل انجام شود، از بیماری پیشگیری می‌کند.

دوره نهفتگی هاری معمولاً ۲ تا ۳ ماه است، اما می‌تواند از یک هفته تا یک سال طول بکشد. پس سالم بودن در روزهای اول به معنای بی‌خطر بودن نیست. تصمیم درباره تزریق واکسن یا سرم هاری را فقط مرکز بهداشت یا پزشک می‌گیرد؛ خودتان درباره آن قضاوت نکنید.

کزاز

هر زخم عمیق یا آلوده، از جمله گاز حیوان، می‌تواند راه ورود باکتری کزاز باشد. اگر یادتان نیست آخرین بار کی واکسن کزاز زده‌اید، حتماً به پزشک بگویید تا درباره نیاز به دوز یادآور تصمیم بگیرد.

بیماری خراش گربه (بارتونلا)

عامل این بیماری باکتری بارتونلا هنسله (Bartonella henselae) است. طبق مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC)، بیشتر از راه خراش گربه‌ای منتقل می‌شود که فضولات کک به پنجه‌اش آلوده است، ولی گاز گرفتن یا لیسیدن زخم باز هم می‌تواند آن را منتقل کند. بچه گربه‌های زیر یک سال و گربه‌های کک‌دار احتمال بیشتری دارند که ناقل باشند.

علائم معمول: یک برجستگی یا جوش کوچک در محل خراش، و ۱ تا ۳ هفته بعد تورم و حساسیت غدد لنفاوی نزدیک، گاهی همراه با تب خفیف، سردرد و خستگی. این بیماری در کودکان شایع‌تر است و در افرادی که ایمنی ضعیفی دارند می‌تواند جدی شود.

علائم عفونت زخم گاز گربه

در روزهای بعد زخم را هر روز نگاه کنید. این علائم یعنی باید دوباره و سریع به پزشک مراجعه کنید:

• قرمزی و تورمی که به‌جای کم شدن، بیشتر و گسترده‌تر می‌شود
• دردی که با گذشت زمان شدیدتر می‌شود یا ضربان‌دار است
• گرمی محل زخم، ترشح چرک یا بوی نامطبوع
• خط‌های قرمز که از زخم به سمت بالا کشیده می‌شوند
• تب، لرز یا احساس بیماری عمومی
• تورم غدد لنفاوی زیر بغل، کشاله ران یا گردن

بعد از گاز گرفتن گربه چه کارهایی نکنید؟

• زخم را فشار ندهید، نمک، قهوه، ادویه، خمیردندان یا مواد خانگی دیگر روی آن نریزید.
• زخم عمیق را خودتان بخیه یا با نوار چسب محکم نبندید.
• به‌خاطر کوچک بودن زخم یا بی‌درد بودن آن، مراجعه به مرکز بهداشت را عقب نیندازید.
• بدون نسخه پزشک دارو مصرف نکنید و داروی مانده از قبل را امتحان نکنید.
• گربه را کتک نزنید و نکشید؛ هم کار درستی نیست و هم امکان بررسی وضعیت حیوان را از بین می‌برد.

چرا گربه گاز می‌گیرد؟

گربه‌ها بی‌دلیل گاز نمی‌گیرند. شناخت دلیل، هم به پیشگیری کمک می‌کند و هم نشان می‌دهد کی باید گربه را نزد دامپزشک برد. برای خواندن دقیق‌تر نشانه‌ها، راهنمای رمزگشایی زبان بدن گربه را ببینید.

• بازیگوشی: گربه‌ها، به‌ویژه بچه گربه‌ها، در بازی گاز می‌گیرند و مهارت شکار را تمرین می‌کنند. این گازها معمولاً ملایم‌اند، اما اگر بازی با دست انجام شود به عادت تبدیل می‌شوند. درباره مدیریت آن در راهنمای نگهداری از بچه گربه بیشتر بخوانید.
• ترس یا اضطراب: گربه‌ای که احساس تهدید کند، در گوشه گیر بیفتد یا در محیط ناآشنا باشد، برای دفاع گاز می‌گیرد. بسیاری از گازهای گربه‌های خیابانی هم از همین نوع است.
• درد یا بیماری: اگر گربه‌ای که قبلاً آرام بوده ناگهان هنگام لمس بخشی از بدنش گاز می‌گیرد، ممکن است درد داشته باشد. این مورد را باید دامپزشک بررسی کند.
• تحریک بیش از حد در نوازش: برخی گربه‌ها بعد از چند دقیقه نوازش ناگهان گاز ملایمی می‌گیرند؛ یعنی «کافی است».
• رفتار قلمرویی: در خانه‌های چندگربه‌ای یا وقتی حیوان جدیدی وارد خانه می‌شود بیشتر دیده می‌شود. روش معرفی درست را در مقاله ایجاد صلح بین دو گربه توضیح داده‌ایم.
• پرخاشگری انتقالی: گربه‌ای که از چیزی دور از دسترس، مثل گربه دیگری پشت پنجره، تحریک شده، ممکن است خشمش را روی نزدیک‌ترین فرد یا حیوان خالی کند.

انواع گاز گرفتن گربه

• گاز بازیگوشانه: ملایم و همراه با بدن رها و حرکات بازی.
• گاز هشداردهنده: سریع و نه چندان محکم؛ پیام آن این است که «تنهایم بگذار».
• گاز دفاعی یا پرخاشگرانه: محکم و دردناک، همراه با فیس کردن، غرش، گوش‌های خوابیده و موهای سیخ‌شده. این نوع گاز بیشتر احتمال زخم عمیق دارد.

علائم هشدار قبل از گاز گرفتن

گربه‌ها معمولاً قبل از گاز گرفتن هشدار می‌دهند:

• گوش‌های صاف‌شده به عقب یا پهلو
• گشاد شدن ناگهانی مردمک‌ها
• تکان‌های تند و ضربه‌ای دم یا دم پف‌کرده
• فیس کردن، غرش یا صدای تف‌مانند
• قوس پشت، موهای سیخ‌شده، بدن جمع‌شده یا چرخیدن به پهلو با پنجه‌های آماده
• بی‌حرکت شدن ناگهانی وسط نوازش یا خیره شدن به دست شما

خرخر کردن معمولاً نشانه آرامش است، اما گربه بیمار یا دردمند هم ممکن است خرخر کند؛ پس آن را به‌تنها معیار «بی‌خطر بودن» ندانید.

پیشگیری از گاز گرفتن و چنگ گربه

با گربه خودتان

• با دست بازی نکنید: از اسباب‌بازی‌های چوب‌دار و توپ استفاده کنید تا انرژی شکار گربه به‌جای دست شما خالی شود. پیشنهادهای عملی را در بازی‌های سرگرم‌کننده برای گربه در خانه ببینید.
• به هشدارها احترام بگذارید: با دیدن علائم بالا نوازش را متوقف کنید، آرام بمانید و به گربه فضا بدهید تا به جای امنش برود.
• تنبیه نکنید: زدن یا داد زدن ترس و پرخاشگری را بیشتر می‌کند. رفتار آرام را با تشویقی و محبت پاداش دهید؛ روش آن را در آموزش تربیت گربه به زبان ساده گفته‌ایم.
• ناخن‌ها را مرتب کوتاه کنید و محل پنجه کشیدن فراهم کنید: ناخن کوتاه خراش سطحی‌تری ایجاد می‌کند. درباره این رفتار طبیعی در مقاله پنجه کشیدن گربه و راه‌های مدیریت آن بخوانید.
• روتین منظم داشته باشید: برنامه ثابت غذا و بازی اضطراب گربه را کم می‌کند.
• واکسن و کک: برنامه واکسن هاری و کنترل کک گربه را با دامپزشک تنظیم کنید؛ این کار هم از گربه و هم از خانواده محافظت می‌کند.

با گربه‌های خیابانی

• گربه خیابانی ناآشنا، به‌ویژه گربه ترسیده، زخمی یا مادر همراه بچه‌هایش را بغل نکنید و به زور نگیرید.
• به کودکان بیاموزید بدون حضور بزرگ‌تر به گربه‌های کوچه دست نزنند.
• بعد از هر تماس دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.

درباره خطرهای دیگر تماس با این گربه‌ها و مراقبت‌های بعد از آن، مقاله دست زدن به گربه‌های خیابانی را بخوانید.

اگر گربه خودتان کسی را گاز گرفت

از فرد آسیب‌دیده بخواهید زخم را بشوید و به مرکز بهداشت برود. کارت واکسن گربه را در دسترس بگذارید و به سؤال‌های کادر بهداشت درباره گربه دقیق پاسخ دهید. اگر گربه‌تان به‌تازگی و بی‌دلیل پرخاشگر شده، او را برای بررسی درد یا بیماری نزد دامپزشک ببرید.

ترس یا نگرانی بعد از گاز خوردن، به‌خصوص در کودکان، طبیعی است. معمولاً با فاصله گرفتن کوتاه از گربه و آشنایی دوباره آرام و کنترل‌شده کم می‌شود؛ اگر ترس شدید و ماندگار شد، با یک مشاور صحبت کنید.

سوالات متداول درباره گاز گرفتن گربه

آیا گاز گرفتن گربه‌ای که خون نیامده خطرناک است؟

اگر پوست اصلاً باز نشده، خطر بسیار کم است و شستن با آب و صابون کافی است. اما اگر خراش یا سوراخ کوچکی هست، حتی بدون خونریزی، و گربه خیابانی یا ناشناس بوده، برای ارزیابی هاری به مرکز بهداشت بروید.

آیا چنگ یا خراش گربه هم هاری منتقل می‌کند؟

ممکن است. پنجه گربه می‌تواند به بزاق آلوده باشد و سازمان جهانی بهداشت خراش‌هایی را که پوست را باز کرده‌اند، نوعی تماس نیازمند اقدام درمانی می‌داند. پس با خراش گربه ناشناس هم مثل گاز رفتار کنید.

گربه خانگی واکسن‌زده گازم گرفت؛ باز هم باید به مرکز بهداشت بروم؟

بله، مراجعه کنید. واکسن گربه خطر هاری را بسیار کم می‌کند، اما تصمیم درباره نیاز یا عدم نیاز به واکسن هاری را کادر درمان با توجه به کارت واکسن و شرایط گربه می‌گیرد. عفونت باکتریایی و کزاز هم ربطی به واکسن هاری گربه ندارند.

تا چند ساعت بعد از گاز گرفتن گربه فرصت دارم؟

زخم را همان لحظه بشویید و بهتر است ظرف چند ساعت اول به پزشک برسید. اگر روزها گذشته هم مراجعه کنید؛ درباره هاری، دیر رسیدن بهتر از نرسیدن است.

آیا گاز گرفتن بچه گربه خطر دارد؟

گاز بچه گربه معمولاً سطحی‌تر است، اما بچه گربه‌ها بیشتر ناقل بیماری خراش گربه‌اند و بچه گربه خیابانی ممکن است واکسن نداشته باشد. پس همان کمک‌های اولیه را انجام دهید و اگر پوست باز شده، با پزشک مشورت کنید.

چطور جلوی گاز گرفتن گربه در بازی را بگیرم؟

هرگز با دست و پا بازی نکنید، هر بار که گاز گرفت بازی را آرام متوقف کنید و یک اسباب‌بازی جایگزین جلویش بگذارید. بازی منظم روزانه انرژی گربه را تخلیه می‌کند و گاز گرفتن را کم می‌کند.

جمع‌بندی

گاز گرفتن گربه را دست‌کم نگیرید: زخم را حدود ۱۵ دقیقه با آب و صابون بشویید، همان روز به پزشک یا مرکز بهداشت بروید و درباره هاری و کزاز خودتان تصمیم نگیرید. تا چند روز مراقب علائم عفونت باشید. برای اینکه دوباره تکرار نشود، علت گاز گرفتن را پیدا کنید؛ قدم بعدی خواندن راهنمای زبان بدن گربه و بازی درست با اوست.

منابع

• World Health Organization — Rabies fact sheet
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — About Cat Scratch Disease
• Cleveland Clinic — What To Do for a Cat Bite or Scratch