انگل سگ: علائم کرم روده، انتقال به انسان و پیشگیری

انگل سگ معمولاً یعنی کرم‌های روده مثل کرم گرد، کرم قلاب‌دار و کرم نواری؛ کک و کنه هم انگل خارجی‌اند. بسیاری از سگ‌های آلوده نشانه‌ای ندارند، پس آزمایش مدفوع و برنامهٔ ضدانگلی که دامپزشک تعیین می‌کند مهم است. بعضی از این انگل‌ها، از جمله عامل کیست هیداتید، به انسان هم می‌رسند.

در این مطلب نام دارو و مقدار دارو نمی‌آید. نوع ضدانگل، فاصلهٔ نوبت‌ها و مقدار آن به سن، وزن و شرایط زندگی هر سگ بستگی دارد و باید دامپزشک تعیین کند. اگر نگران سلامت خودتان یا کودکان خانه هستید، با پزشک یا مرکز بهداشت مشورت کنید.

چه وقت باید فوری به دامپزشک رفت؟

دیدن یک کرم در مدفوع سگی که سرحال است معمولاً اورژانس نیست، ولی باید همین هفته وقت دامپزشکی بگیرید. این نشانه‌ها اما یعنی همین امروز به کلینیک بروید:

• تولهٔ بی‌حال، ضعیف یا تولهٔ کوچکی که شیر یا غذا نمی‌خورد.
• لثه‌های رنگ‌پریده یا سفید؛ بعضی انگل‌های روده خون‌خوارند و در توله‌ها کم‌خونی جدی می‌سازند.
• اسهال خونی، مدفوع سیاه و قیری، یا اسهال و استفراغ پشت‌سرهم.
• شکم باد‌کرده و دردناک، زور زدن بی‌نتیجه یا استفراغ تعداد زیادی کرم.
• سرفه همراه با بی‌حالی و لاغری در توله، یا تشنج.

اگر اسهال یا استفراغ نشانهٔ اصلی است، علائم خطر هر کدام را در راهنمای اسهال سگ و استفراغ سگ و علائم خطر آن هم مرور کنید.

انگل سگ چه شکلی است؟

بعضی کرم‌ها با چشم دیده می‌شوند و بعضی فقط زیر میکروسکوپ. جدول زیر برای شناخت اولیه است، نه تشخیص:

انگل	ظاهر	سگ چطور آلوده می‌شود
کرم گرد (توکسوکارا)	کرم بلند، لوله‌ای و قهوه‌ای روشن؛ گاهی در مدفوع یا استفراغ دیده می‌شود	از مادر پیش از تولد و از راه شیر، خوردن تخم انگل از خاک، شکار جوندگان
کرم قلاب‌دار	بسیار ریز؛ معمولاً با چشم دیده نمی‌شود و با آزمایش مدفوع پیدا می‌شود	تماس با خاک آلوده و خوردن لارو
کرم نواری (کدو)	قطعه‌های کوچک شبیه دانهٔ برنج یا تخم خیار، گاهی در حال حرکت دور مقعد یا روی مدفوع	قورت دادن کک هنگام لیس زدن بدن
اکینوکوکوس (عامل کیست هیداتید)	بسیار کوچک و معمولاً دیده نمی‌شود	خوردن جگر، شش یا دل خام دام آلوده

انگل سگ در مدفوع: اگر کرم دیدید چه کنید؟

با دستکش یا کیسه، یک نمونهٔ تازه از مدفوع یا خود کرم را در ظرف دربسته بگذارید یا از آن عکس واضح بگیرید و برای دامپزشک ببرید. بعد دست‌ها را با آب و صابون بشویید.

ندیدن کرم به معنی سالم بودن نیست. کرم گرد بالغ هر روز هزاران تخم می‌گذارد که فقط زیر میکروسکوپ دیده می‌شوند، و به گفتهٔ VCA کرم نواری هم با آزمایش معمول مدفوع همیشه پیدا نمی‌شود. به همین دلیل گفتن آنچه دیده‌اید به دامپزشک کمک می‌کند.

علائم انگل روده در سگ

بسیاری از سگ‌های بالغ آلوده هیچ نشانه‌ای ندارند و همچنان تخم انگل را در محیط پخش می‌کنند. در توله‌ها و آلودگی‌های شدید این علائم رایج‌تر است:

• شکم گرد و برآمده در توله‌ای که دنده‌هایش پیداست.
• اسهال، استفراغ یا کرم در مدفوع و استفراغ.
• رشد کند، لاغری و کم شدن اشتها.
• موهای کدر و بی‌حالت.
• سرفه در توله، چون لارو کرم گرد از ریه‌ها عبور می‌کند.
• کشیدن باسن روی زمین؛ هرچند علت‌های دیگری مثل مشکل کیسه‌های مقعدی هم دارد.

این علائم مخصوص انگل نیستند و بیماری‌های دیگری هم همین شکل را دارند. نشانه‌های کلی بیماری در سگ و زمان مراجعه را در راهنمای بیماری های سگ جمع کرده‌ایم.

انگل سگ به انسان منتقل میشود؟

بله، بعضی از انگل‌های سگ به انسان می‌رسند، ولی معمولاً نه با نوازش یک سگ تمیز. راه اصلی، تخم یا لارو انگل در مدفوع است که به خاک، سبزی، آب یا دست‌ها می‌رسد. هیچ‌کدام از این بیماری‌ها از انسانی به انسان دیگر منتقل نمی‌شود.

انگل	چطور به انسان می‌رسد	چه مشکلی می‌سازد
اکینوکوکوس	خوردن تخم انگل با غذا، آب یا خاک آلوده، یا تماس مستقیم با سگ آلوده	کیست هیداتید، بیشتر در کبد و ریه
کرم گرد	تخم انگل در خاک آلوده و دست نشسته، به‌خصوص در کودکان	توکسوکاریازیس در اندام‌ها یا چشم
کرم قلاب‌دار	راه رفتن یا نشستن با پوست برهنه روی خاک و ماسهٔ آلوده	خطوط قرمز، برجسته و بسیار خارش‌دار روی پوست
کرم نواری کدو	قورت دادن تصادفی کک آلوده، معمولاً در کودکان	در انسان نادر است

کیست هیداتید یا «انگل سگی» در ایران

آنچه مردم «انگل سگی» در انسان یا «انگل سگی در گوسفند» می‌نامند معمولاً همین کیست هیداتید است. به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، کرم بالغ در رودهٔ سگ زندگی می‌کند و گوسفند و دام‌های دیگر میزبان کیست‌اند. سگ با خوردن احشای خام دام آلوده مبتلا می‌شود و تخم انگل را با مدفوع دفع می‌کند.

انسان با خوردن تصادفی این تخم‌ها آلوده می‌شود. کیست ممکن است سال‌ها بی‌صدا رشد کند و بیشتر در کبد و ریه جا بگیرد؛ وقتی علامت بدهد، ممکن است دل‌درد، تهوع یا استفراغ ایجاد کند.

این بیماری در ایران هنوز دیده می‌شود. یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۵ با جمع‌بندی ۶۸ مطالعه، شیوع سرمی آن را در جمعیت عمومی ایران حدود ۴٪ برآورد کرد؛ در روستاها حدود ۶٪ و در عشایر حدود ۸٪. در همین مرور، آلودگی در افرادی که سگ نگهداری می‌کردند بیشتر بود. شیوع سرمی یعنی نشانهٔ برخورد با انگل در خون، نه لزوماً بیماری فعال.

کرم گرد و کرم قلاب‌دار

کرم گرد سگ بیشتر برای کودکانی خطرناک است که در خاک بازی می‌کنند یا خاک به دهان می‌برند. به گفتهٔ مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC)، شکل شدید آن می‌تواند به کبد، دستگاه عصبی یا چشم برسد و در چشم باعث کاهش بینایی شود. تخم این کرم در محیط چند هفته طول می‌کشد تا آلوده‌کننده شود و سال‌ها در خاک زنده می‌ماند؛ برای همین جمع کردن سریع مدفوع مهم است.

لارو کرم قلاب‌دار سگ از پوست برهنه وارد می‌شود و خطوط قرمز پیچ‌درپیچ و خارش شدید می‌سازد که معمولاً ظرف چند هفته از بین می‌رود.

کی به پزشک مراجعه کنیم؟

دامپزشک سگ را درمان می‌کند، نه انسان را. اگر شما یا کودک‌تان دل‌درد طولانی، سرفهٔ بی‌دلیل، مشکل بینایی یا ضایعهٔ خارش‌دار پیچ‌درپیچ روی پوست دارید، یا فقط نگران آلودگی هستید، به پزشک یا مرکز بهداشت بروید و بگویید با سگ زندگی می‌کنید. هیچ‌وقت داروی ضدانگل سگ را برای انسان مصرف نکنید.

برنامه ضد انگل سگ: از دامپزشک خودتان بپرسید

برنامهٔ ضدانگل برای همهٔ سگ‌ها یکسان نیست. دامپزشک بر اساس سن، وزن، بارداری یا شیردهی، دسترسی سگ به خاک و فضای باز، خوردن گوشت یا احشای خام، تماس با گله و دام، وجود کک و حضور کودکان در خانه تصمیم می‌گیرد.

چند اصل کلی در راهنماهای دامپزشکی:

• توله‌ها: ضدانگل از هفته‌های اول زندگی شروع و با فاصله‌های کوتاه تکرار می‌شود و معمولاً با نوبت‌های واکسن هماهنگ است. نوبت‌های ویزیت توله را در جدول واکسیناسیون سگ ببینید و برنامهٔ ضدانگل را همان‌جا از دامپزشک بپرسید.
• مادر شیرده: راهنمای CAPC (شورای انگل‌های حیوانات همراه در آمریکا) درمان مادر را هم‌زمان با توله‌ها توصیه می‌کند. برای سگ باردار هیچ ضدانگلی را بدون دامپزشک ندهید؛ نکته‌های این دوره در راهنمای بارداری سگ آمده است.
• سگ بالغ: CAPC کنترل انگل در تمام سال و آزمایش مدفوع ۲ تا ۴ بار در سال اول و ۱ تا ۲ بار در سال‌های بعد را پیشنهاد می‌کند.
• مناطق آلوده به کیست هیداتید: سازمان جهانی بهداشت برای کنترل این بیماری، ضدانگل منظم و چندبار در سال سگ‌ها را توصیه می‌کند؛ این موضوع برای سگ‌های گله، باغ و روستا اهمیت بیشتری دارد.

چرا خودسرانه ضدانگل ندهیم؟ هر ضدانگلی همهٔ کرم‌ها را از بین نمی‌برد؛ مثلاً کرم نواری درمان متفاوتی از کرم گرد دارد. مقدار هم به وزن دقیق بستگی دارد و توله، سگ باردار و سگ بیمار شرایط خاص دارند. شامپو یا اسپری ضدانگل هم برای انگل خارجی است و کرم روده را درمان نمی‌کند.

این سؤال‌ها را در ویزیت بعدی بپرسید:

• با شرایط زندگی سگ ما، ضدانگل داخلی هر چند وقت یک بار لازم است؟
• آزمایش مدفوع را چند بار در سال انجام دهیم؟
• ضدانگلی که می‌دهیم کرم نواری و عامل کیست هیداتید را هم پوشش می‌دهد؟
• برای کک و کنه چه برنامه‌ای دارید؟

پیشگیری از انگل سگ در خانه و آپارتمان

• مدفوع را هر بار جمع کنید: در پیاده‌روی، حیاط و پشت‌بام، با کیسه یا دستکش؛ مدفوع ماندهٔ تخم انگل را به خاک می‌رساند.
• دست‌ها را بشویید: با آب و صابون، بعد از جمع کردن مدفوع، بازی در پارک و باغچه و پیش از غذا. به کودکان بگویید خاک به دهان نبرند.
• احشای خام ممنوع: جگر، شش و دل خام گوسفند و گاو را به سگ ندهید، از جمله ضایعات قربانی و نذری. احشای دور ریخته را هم طوری دفع کنید که سگ‌های ولگرد به آن نرسند. اگر به غذای خانگی سگ فکر می‌کنید، قبلش با دامپزشک مشورت کنید.
• سبزی و میوه را خوب بشویید: تخم انگل ممکن است از خاک به سبزی برسد.
• کک را کنترل کنید: کک ناقل کرم نواری است. روش‌های پیشگیری را در راهنمای کک و کنه سگ ببینید.
• جلوی خوردن زباله و لاشه را بگیرید: در پیاده‌روی قلاده را کوتاه نگه دارید تا سگ جونده، پرنده یا لاشه نخورد.
• کفش بپوشید: روی خاک و ماسه‌ای که سگ‌ها آنجا دستشویی می‌کنند پابرهنه راه نروید و ننشینید.
• جای خواب را مرتب بشویید: قطعه‌های کرم نواری ممکن است روی پتو و تشک سگ بیفتند.

سگ آپارتمانی هم از آلودگی در امان نیست: کفش، پیاده‌روی کوتاه، کک و تماس با سگ‌های دیگر می‌توانند انگل را به خانه بیاورند. اگر تازه توله آورده‌اید، ضدانگل را جزو اولین ویزیت بگذارید؛ برنامهٔ هفته‌های اول در راهنمای نگهداری از توله سگ آمده است. مقاله‌های دیگر سلامت را هم در دستهٔ بیماری و سلامت سگ‌ها ببینید.

سوالات متداول درباره انگل سگ

انگل سگ چیست؟

موجودی است که روی بدن یا داخل بدن سگ زندگی می‌کند و از او تغذیه می‌کند. انگل‌های داخلی بیشتر کرم‌های روده‌اند و انگل‌های خارجی کک، کنه و مایت‌ها.

آیا با نوازش سگ انگل به انسان منتقل می‌شود؟

خطر اصلی از مدفوع و خاک آلوده است، نه نوازش. ولی سازمان جهانی بهداشت تماس مستقیم با حیوان آلوده را هم از راه‌های ابتلا به کیست هیداتید می‌داند؛ پس بعد از بازی با سگ و پیش از غذا دست‌ها را بشویید و نگذارید سگ صورت کودکان را لیس بزند.

سگ آپارتمانی که بیرون نمی‌رود هم ضدانگل لازم دارد؟

معمولاً بله، ولی شاید با فاصلهٔ متفاوت. تولهٔ تازه ممکن است از مادر آلوده شده باشد و کک هم به آپارتمان می‌رسد. فاصله را دامپزشک بر اساس شرایط همان سگ تعیین می‌کند.

ضد انگل سگ و گربه یکی است؟

نه. داروی یک گونه را به گونهٔ دیگر ندهید. بعضی محصولات ضدانگل خارجی سگ برای گربه سمی‌اند و مقدار هم برای هر حیوان جداست.

بعد از ضدانگل، دیدن کرم در مدفوع طبیعی است؟

گاهی کرم‌های مرده یا بی‌حرکت تا چند روز در مدفوع دیده می‌شوند. اگر کرم زنده زیاد دیدید، یا سگ بی‌حال شد، استفراغ کرد یا اسهالش بدتر شد، به دامپزشک خبر دهید.

اگر سگم انگل داشت، خودم هم باید آزمایش بدهم؟

لزوماً نه، ولی تصمیمش با پزشک است. اگر علامتی دارید، کودک خانه خاک می‌خورد یا نگرانید، به پزشک یا مرکز بهداشت مراجعه کنید و بگویید سگ‌تان انگل داشته است.

منابع

• World Health Organization — Echinococcosis (fact sheet): who.int/news-room/fact-sheets/detail/echinococcosis
• Mohemmi و همکاران، ۲۰۲۵ — Update on the Seroepidemiology of Human Cystic Echinococcosis and Associated Risk Factors in Iran, Health Science Reports: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12010200
• CDC — About Toxocariasis: cdc.gov/toxocariasis/about
• CDC — About Zoonotic Hookworm: cdc.gov/zoonotic-hookworm/about
• Companion Animal Parasite Council (CAPC) — Ascarid guidelines: capcvet.org/guidelines/ascarid
• VCA Animal Hospitals — Roundworm Infection in Dogs: vcahospitals.com/know-your-pet/roundworm-infection-in-dogs
• VCA Animal Hospitals — Tapeworm Infection in Dogs: vcahospitals.com/know-your-pet/tapeworm-infection-in-dogs

جمع‌بندی: قدم بعدی

انگل سگ بیشتر وقت‌ها بی‌صدا است، پس منتظر دیدن کرم نمانید. در ویزیت بعدی آزمایش مدفوع و برنامهٔ ضدانگل مخصوص سگ خودتان را بخواهید، مدفوع را همیشه جمع کنید، احشای خام ندهید و شستن دست را عادت خانه کنید. اگر علائم خطر دیدید همان روز به دامپزشک بروید و برای سلامت خودتان با پزشک مشورت کنید.